غلو، نتیجه جهل به سیره اهل ‌بیت ‌(ع) است
12 بازدید
موضوع: تاریخ و سیره
مصاحبه کننده : حورا نژاد صداقت
محل مصاحبه : روزنامه جام جم
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : روزنامه جام جم
تاریخ نشر : Jun 10 2013 12:00AM
تعداد شرکت کننده : 0

شیعه‌شناسی و فقر معرفتی ما

شما تاکنون چندبار صحبت‌های تکراری درباره امامان شنیده‌اید و در نهایت احساس کرده‌اید هیچ چیز جدید یاد نگرفته‌اید؟ تاکنون چند بار حرف جدیدی بر خلاف آموزه‌های قبلی‌تان شنیده‌اید و فهمیده‌اید باور قبلی‌تان بر اساس صحبت‌های غالیان در زمینه دین بوده است؟

دکتر نعمت الله صفری فروشانی از دانش آموختگان حوزه و دانشگاه و دارای سابقه تدریس در جامعه المصطفی و جامعه الزهرا و دانشگاه ادیان و مذاهب و... ، بارها درباره غالیان کاوش کرده و حتی کتابی نیز با عنوان «غالیان، کاوشی در جریان ها و برآیندها» دارد.

صفری فروشانی خوب درک می کند ما راه را اشتباه می رویم زمانی که توصیف ائمه را به جملاتی مانند: «آنها بزرگند و غیر قابل دسترسی، از وقتی جهان بوده، آنها هم بوده اند و...» محدود می کنیم. او در کلاس هایش جایزه 10میلیون تومانی گذاشته است برای کسی که بتواند یک متخصص برای یک امام معرفی کند. با وی راجع به مساله غلو در امام شناسی به گفت وگو پرداختیم.

غلو به چه معناست و کدام مفاهیم با آن در ارتباط است؟

مفهوم غلو در لغت به معنای تجاوز از حد است، اما نه تجاوز از حد معمولی، بلکه تجاوز از حدی که در آن اغراق شده باشد. غلو در علم رجال، حدیث، تاریخ و کلام رایج بوده و مفهوم آن در طول تاریخ تطوراتی پیدا کرده است؛ گاهی فقط تجاوز از یک مفهوم معمولی بوده و گاهی با ابراز عقیده خاصی بوده و گاهی نیز به رفتارهای خاصی مثل اباحی گری یا ترک نماز غلو گفته می شد. در مفهوم شناسی مهم است که دیگر مفاهیم مرتبط با آن مفهوم را نیز بشناسیم مانند: مفهوم تفویض و مفوضه، تعدی، تجاوز و... .

با توجه به این که غلو در طول تاریخ تطوراتی داشته، آیا پیش از اسلام هم غلو با همین مفاهیم رایج بوده یا دایره معنا و مصادیق آن متفاوت با مفهوم غلو پس از اسلام بوده است؟

بخشی از این پاسخ را در قرآن و احادیث ائمه می توان یافت. ما امت هایی داشته ایم که درباره اشخاص و علما یا پیامبران خودشان غلو می کردند. قرآن به صورت مشخص به یهود اشاره می کند که گفته اند: عزیر پسر خداست. یا مسیحیان که چنین اعتقادی را درباره حضرت عیسی داشتند. (سوره توبه آیه 30) و این تا حدی پیش رفته که قرآن در سوره نسا و مائده دقیقا این لغت را برای غلوکنندگان به کار می برد که: یا اهل الکتاب لاتغلوا فی دینکم. (ای اهل کتاب در دین خود غلو نکنید.)

مکاتب مختلف درباره مظاهر مختلف طبیعت مثل خورشید، ستارگان یا درباره موجودات مختلف مثل فرشتگان و ملائکه غلو کرده اند. در شبه جزیره عربستان پیش از اسلام این معنا شناخته شده بود. حتی در برخی گزارش ها آمده که برخی از عرب های بدوی خدمت پیامبر می رسیدند و او را خدا یا نماینده خدا تصور می کردند و لبیک می گفتند. پیامبر با این گروه بشدت برخورد می کردند.

چه نیاز مشترکی در انسان ها در ادوار مختلف وجود داشته که موجب شده عده ای از آنها با دارایی های مخصوص به خود، به غلو روی آورند؟

اگر در اسلام این مساله را بررسی کنیم به یک سری از نتایج می رسیم و اگر مساله را در طول تاریخ بررسی کنیم، ممکن است به نتایج دیگری برسیم. برخی ریشه غلو را به ذات می دانند. یعنی شخص خودش را دوست دارد و چیزهای متعلق به خودش را دوست دارد. یکی از دارایی های او عقایدش است که می خواهد آن را بالا و پررنگ تر و برتر از عقاید دیگران نشان دهد. این مساله روانی همواره با انسان ها هست مگر برای کسانی که دل به خدای خود بسته اند، اما در تاریخ اسلام و برخی از ادیان به عوامل دیگری برخورد می کنیم مانند: جهل و نادانی، یا برخی از اباحی گری ها، برخی از مسائل روانی مثل جاه طلبی (که در آن غالی یک امام یا پیامبر را خدا تلقی می کند تا خود را نبی و پیامبر او معرفی کند) و سوء استفاده ابزاری از برخی آموزه های دینی. در حالی که ائمه درباره غلو هشدار می دهند و غالیان را چنین معرفی می کنند: یَسْتَأْکِلان بِنَا النَّاس. اینها به وسیله ما، مردم را می خورند یعنی مردم را می چاپند و با حب ما مردم را سرکیسه می کنند. یکی دیگر از عوامل غلو، حب و دوستی است. حبی که همراه با علم نباشد، بلکه با جهل باشد.

پس دارایی های معنوی ارزشمند ما با این ریشه ها، در معرض خطرهای گوناگونی قرار می گیرد. چطور از این بلا در امان بمانیم؟

این خطر طبیعی است. به همین دلیل ائمه برای ما ملاک عرضه کرده اند. مثلا گفته اند: مَا لَمْ یُوَافِقْ مِنَ الْحَدِیثِ الْقُرْآنَ فَهُوَ زُخْرُف (وسائل‏الشیعه، ج 27، ص 110) یا: إنّ ما خالف القرآن فاضربوه‏ علی‏ عرض الحائط (حاشیه الوافی، ص 309) در کل یعنی: هر آنچه با قرآن مخالف بود، آن زخرف است و آن را به دیوار بزنید. ما باید به آن دسته از آموزه هایی که بزرگنمایی شده اند، مشکوک شویم. مثلا غالیان آنقدر حب ائمه را ترویج می کردند، که می گفتند: هر کس امام را بشناسند، فلیصنع ما شاء فلا اثم علیه. یعنی حب داشته باش و دیگر هر کاری می خواهی انجام بده. برخی از این مطلب به کارخانه گناه سازی تعبیر کرده اند. در این نگاه فرد در طول سال هر کاری دلش بخواهد می تواند انجام دهد و بعد در زمان های خاصی با آموزه های غلطش از طریق گریه و شفاعت و... می خواهد گناهانش بخشوده شود. در حالی که ائمه بسیار تاکید کرده اند که شیعیان ما کسانی هستند که عمل هم دارند و فقط به حب ما تکیه نکرده اند.

ریشه دعوی حب به ائمه و اباحی گری به کجا باز می گردد؟

این سخن یکی از غالیان زمان امام باقر(ع) به نام حمزه بن عمار بوده که می گفته است: من عرف الامام فلیصنع ما شاء فلا اثم علیه. یکی دیگر از غالیان ائمه گفته است: من عرف الامام فقد حل له کل شیء کان حرم علیه. یعنی هر کس امام را بشناسد هر چیزی که قبلا بر او حرام بوده، حلال می شود. در تاریخ غلو هم رواج اباحه گری بسیار دیده می شود و این یکی از عوامل گسترش غلو است. هر آیینی که به یک طریق روح بشر را اغنا کند، پیروان زیادی خواهد داشت. غالیان از همین مطلب بسیار سوء استفاده می کردند و باعث آلوده شدن آموزه های شیعی مانند شفاعت، معرفت و علم می شدند.

صورت غلو نشده اندیشه غلط حلال شدن حرام ها بر محبان اهل بیت(ع) چیست؟

وقتی تبعیت از امام معصوم بر اساس شناخت و حب باشد، عمل فرد تابع، متفاوت می شود. امروز این جریان همچنان ادامه دارد. ما فقط می دانیم که امامان بلندمرتبه هستند، ولی از سیره آنها بی خبریم. در رسانه های ما به مناسبت های مختلف، وقتی صحبت از امامان می شود، می گویند: آنان خیلی بزرگ هستند و ما نمی توانیم آنان را بشناسیم و اگر ذره ای بشناسیم، آخرت ما آباد می شود، اما در حدیث آمده: فَإِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحَاسِنَ‏ کَلَامِنَا لَاتَّبَعُونَا (عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص 272) اگر مردم زیبایی های کلام ما را بشنوند، از ما پیروی می کنند. ترویج عمل صالح و رفتار اجتماعی سالم و برخورد صحیح در آموزه های ائمه بسیار آمده، ولی آنچه امروز آموزش داده می شود بیشتر رنگ و بوی غلو دارد.

اشکال آشنا نشدن با سیره اهل بیت(ع) و اکتفا به دوردست نشان دادن آنها از کجا نشات می گیرد؟

ما در طول تاریخ یک ظلم عمومی در کتب، دانشمندان، رسانه ها و... نسبت به ائمه داشته ایم. با تئوریزه کردن برخی مطالب، از سیره ائمه محروم مانده ایم. جالب است که در غرب متخصص خیام و شیخ طوسی و مفید داریم، ولی در میان شیعیان متخصص امام علی(ع) و حضرت زهرا (س) نداریم. در نتیجه با رویکرد تخصصی به زوایای گوناگون زندگی آنان نمی پردازیم. جالب است بدانید بعضی از به ظاهر دانشمندان ما حتی نمی توانند 5 دقیقه درباره زمان امام صادق(ع) یا دیگر امامان صحبت کنند.

چرا از جانب مردم معمولی که شنونده این حرف های حفظ شده تکراری هستند، حرکتی برای دریافت حرف های نو صورت نمی گیرد؟

زیرا ذائقه ما با توجه به ورودی های ضعیف، تغییر کرده است. اگر رسانه های ما فقط مداحی پخش می کنند و از محققان تجلیل نمی کنند، مداحان به قهرمانان آموزش های دینی تبدیل می شوند و آموزه هایشان به صورت یک اصل مسلم در می آید. در این میان، اگر کسی هم رویکردش را تغییر دهد و سیره امام را در مدیریت، اجتماع، اقتصاد و اصحاب و زندگی شخصی بررسی کند، آنچنان که باید، ارزش پیدا نمی کند. اگر همه ما دست به دست هم بدهیم می توانیم بخشی از این ظلم را بکاهیم. ما باید شیعیانی در خور ائمه به جهان ارائه کنیم. در تشیع ظرفیت های عقلانی فراوانی داریم که از آنها غافل مانده ایم.

حورا نژاد صداقت - جام جم

آدرس اینترنتی